ASEAN – thị trường năng lượng sạch đầy tiềm năng
Với quy mô khoảng 700 triệu dân, tốc độ đô thị hóa nhanh và nền kinh tế số phát triển mạnh, Đông Nam Á đang trở thành một trong những khu vực có nhu cầu năng lượng tăng nhanh nhất thế giới. Dự báo của Temasek và Google cho thấy, đến năm 2035, khu vực này có thể chiếm tới 25% nhu cầu năng lượng toàn cầu.
Sự gia tăng nhu cầu điện không chỉ đến từ tăng trưởng dân số mà còn gắn với quá trình công nghiệp hóa, mở rộng hạ tầng và phát triển du lịch tại nhiều quốc gia như Indonesia, Việt Nam, Philippines. Việc bảo đảm cung cấp điện ổn định, tin cậy cho các khu vực đô thị và nông thôn đang đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với đầu tư vào nguồn điện và hệ thống truyền tải.
Các đại biểu tham dự Hội nghị Bộ trưởng Năng lượng ASEAN lần thứ 43. Ảnh: BCT
Cơ quan Năng lượng Quốc tế đã chỉ ra rằng Đông Nam Á là một trong hai khu vực duy nhất trên thế giới (khu vực còn lại là Trung Đông) nơi lượng phát thải đang tăng tương ứng với tổng sản phẩm quốc nội. Đây là một thực tế đáng lo ngại và cho thấy tầm quan trọng cấp thiết của việc chuyển đổi sang năng lượng sạch trước nhu cầu năng lượng ngày càng tăng nhanh.
Sau Hội nghị COP28, có 8/10 quốc gia thành viên ASEAN đã cam kết đạt phát thải ròng bằng không với các mốc thời gian giữa thế kỷ này. Những cam kết này đã hình thành và tạo ra một khung pháp lý và chính sách khuyến khích đầu tư vào năng lượng tái tạo.
Hội nghị Bộ trưởng Năng lượng ASEAN (AMEM) đặc biệt về tình hình mới nhất tại Trung Đông diễn ra vào ngày 27/4/2026
Với địa hình của Đông Nam Á rất thuận lợi cho phát triển năng lượng mặt trời và điện gió. Malaysia, Philippines, Thái Lan, Việt Nam và Indonesia đều có ánh nắng mặt trời quanh năm và tiềm năng năng lượng mặt trời quy mô công nghiệp. Vị trí nhiệt đới của khu vực nghĩa là cường độ bức xạ mặt trời cao và ổn định, tạo điều kiện lý tưởng cho các dự án điện mặt trời cả trên mái nhà và quy mô lớn.
Đồng thời, các quốc gia ven biển như Việt Nam, Philippines sở hữu tiềm năng điện gió lớn, cả trên bờ và ngoài khơi. Với đường bờ biển dài hàng nghìn kilômét của hai quốc gia này, kết hợp với chế độ gió mùa ổn định, mang lại tiềm năng to lớn cho phát triển điện gió. Việt Nam đã chứng kiến sự bùng nổ của các dự án điện gió trong những năm gần đây, trong khi Philippines đang tích cực phát triển các dự án điện gió ngoài khơi với công suất hàng Gigawatt.
Việt Nam có tiềm năng to lớn cho phát triển điện gió ngoài khơi
Trong khi đó, Lào nổi lên như một “bình ắc quy” của khu vực với tiềm năng thủy điện dồi dào, còn Indonesia có lợi thế về địa nhiệt khi nằm trên “vành đai lửa” Thái Bình Dương với hơn 120 địa điểm có thể phát triển năng lượng địa nhiệt. Tuy nhiên, cho đến nay chỉ một phần nhỏ tiềm năng này được khai thác, tạo ra cơ hội đầu tư lớn cho các nhà đầu tư có tầm nhìn dài hạn.
Bên cạnh đó, công nghệ lưu trữ năng lượng bằng pin đang phát triển nhanh, góp phần giải quyết tính gián đoạn của năng lượng tái tạo. Công nghệ pin đang phát triển nhanh chóng với chi phí giảm dần, khiến các dự án lưu trữ năng lượng trở nên khả thi về mặt kinh tế hơn. Tiềm năng này đang được hiện thực hóa trong các dự án của Actis, một nhà đầu tư vào cơ sở hạ tầng bền vững. Ví dụ về các dự án là MTerra Solar, một cơ sở điện mặt trời và lưu trữ pin ở Philippines, và Levanta Renewables, một nền tảng năng lượng tái tạo trên toàn Đông Nam Á với tài sản ở Thái Lan, Philippines, Việt Nam và Malaysia. Những dự án này không chỉ tạo ra năng lượng sạch mà còn chứng minh tính khả thi thương mại của mô hình tích hợp nhiều công nghệ năng lượng tái tạo.
Việt Nam tăng tốc kết nối
Là một phần của ASEAN với tư cách là một quốc gia thành viên trong một cộng đồng có chung lợi ích, những năm gần đây Việt Nam là một trong những quốc gia đi đầu về phát triển năng lượng tái tạo, qua đó chung tay cùng ASEAN và các nước thành viên để cùng hành động chống biến đổi khí hậu và đẩy nhanh quá trình chuyển đổi năng lượng xanh và sạch hơn.
Việt Nam đã có nhiều chính sách nhằm thúc đẩy phát triển năng lượng tái tạo
Trong những năm gần đây, chính sách quốc gia về năng lượng của Việt Nam đã có bước chuyển mạnh mẽ theo hướng hỗ trợ năng lượng tái tạo. Luật Điện lực sửa đổi có hiệu lực từ ngày 01/02/2025, mở rộng nội dung liên quan đến phát triển điện năng lượng tái tạo và năng lượng mới. Cùng với đó, Nghị định 57/2025/NĐ-CP (ban hành 03/03/2025) thiết lập cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA) giữa các đơn vị phát điện tái tạo và khách hàng lớn, cho phép giao dịch qua lưới riêng hoặc lưới quốc gia. Nghị định 58/2025/NĐ-CP hướng dẫn chi tiết những điều của Luật Điện lực về phát triển điện tái tạo và năng lượng mới. Những điều chỉnh này đang dần tạo ra môi trường pháp lý minh bạch hơn để các dự án điện gió ngoài khơi không bị kẹt khoảng trống pháp lý và cho chủ đầu tư có thể ký hợp đồng trực tiếp mà không lệ thuộc quá nhiều vào điều độ trung tâm hay cơ chế trung gian.
Đặc biệt, việc thiết lập cơ chế mua bán điện trực tiếp giữa đơn vị phát điện tái tạo và khách hàng lớn với hai hình thức gồm: qua lưới điện kết nối riêng và qua lưới điện quốc gia, là bước đi thể chế thiết yếu để hỗ trợ phát triển các dự án tái tạo lớn, trong đó có điện gió ngoài khơi.
Định hướng trong Quy hoạch điện VIII (điều chỉnh) cũng khẳng định xuất khẩu điện là một trong những chiến lược chủ đạo song song với bảo đảm an ninh năng lượng nội địa, với quy mô xuất khẩu dự kiến đạt từ 5.000 – 10.000 MW vào năm 2035 đối với các đối tác trong khu vực. Do đó, xuất khẩu điện gió ngoài khơi được coi là bước đi chiến lược của Việt Nam, từ phát triển năng lượng tái tạo phục vụ an ninh năng lượng quốc gia, hướng tới vai trò "nhà xuất khẩu điện sạch", khai thác tối đa lợi thế địa lý và tiềm năng gió biển để tham gia sâu hơn vào thị trường năng lượng khu vực.
Quan điểm và mục tiêu đó đã được cụ thể hóa qua Thỏa thuận Hợp tác Phát triển (JDA) về xuất khẩu điện gió ngoài khơi sang Malaysia và Singapore của Việt Nam được ký ngày 26/5/2025 tại Kuala Lumpur. Mô hình này mở ra hướng đi mới cho kết nối hạ tầng năng lượng xuyên biên giới, trong đó Việt Nam đóng vai trò cung cấp nguồn điện sạch, Malaysia là trung chuyển, còn Singapore là thị trường tiêu thụ. Dự án không chỉ giúp hiện thực hóa mục tiêu phát triển năng lượng bền vững của từng quốc gia, mà còn góp phần đưa ASEAN trở thành hình mẫu toàn cầu về hợp tác năng lượng, khử carbon và chuyển dịch xanh.
Không chỉ mở rộng hợp tác trong lĩnh vực năng lượng tái tạo, trong lĩnh vực kết nối hạ tầng hệ thống điện và trao đổi điện năng, những năm qua nhiều dự án đã được Việt Nam – Lào đẩy mạnh. Thông qua thực hiện các Hiệp định, Biên bản ghi nhớ giữa Chính phủ hai nước, Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) đã tích cực làm việc với các nhà đầu tư dự án điện tại Lào để nhập khẩu về Việt Nam. Đến cuối năm 2025, Thủ tướng Chính phủ, Bộ Công Thương Việt Nam đã thông qua chủ trương nhập khẩu điện từ 47 dự án nguồn điện tại Lào với tổng công suất 8.260MW.
Trao đổi song phương Việt Nam - Lào về năng lượng bên lề Hội nghị Bộ trưởng Năng lượng ASEAN lần thứ 43. Ảnh: BCT
Các nhà máy điện tại Lào đã đưa vào vận hành và bán điện về Việt Nam với tổng công suất đã vận hành thương mại là 2.379MW, dự kiến giai đoạn 2026-2030 sẽ tiếp tục đưa vào vận hành, đáp ứng mục tiêu công suất nhập khẩu theo lộ trình đã ký kết.
Tính đến nay, tổng công suất nguồn điện của hệ thống điện Việt Nam đạt 87,6GW, đứng thứ hai khu vực ASEAN, thứ 20 trên thế giới. EVN là doanh nghiệp nhà nước, giữ vai trò nòng cốt trong việc bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia của Việt Nam, quản lý gần 37% tổng công suất nguồn điện, sản xuất hơn 40% sản lượng điện quốc gia, vận hành hệ thống truyền tải 500kV-220kV, lưới điện 110kV và phân phối trên cả nước, đóng vai trò là người mua điện duy nhất trên thị trường điện lực.
Những năm qua, dưới sự lãnh đạo của hai Đảng, hai Nhà nước, hợp tác trong lĩnh vực năng lượng, đặc biệt là hợp tác trong kết nối hạ tầng hệ thống điện và trao đổi điện năng Việt Nam và Lào được đẩy mạnh, có thể coi là điểm sáng trong quan hệ hợp tác kinh tế giữa hai nước.
Tập đoàn Điện lực Việt Nam trao tặng tới Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Lào Thongloun Sisoulith mô hình máy biến áp 500kV do Tổng công ty Thiết bị điện Đông Anh - CTCP (EEMC) chế tạo. Ảnh: EVN
Không chỉ dừng lại ở phát triển nguồn điện, Việt Nam còn tích cực tham gia xây dựng các cơ chế hợp tác đa phương, đóng vai trò cầu nối giữa ASEAN với các đối tác quốc tế. Điều này giúp mở rộng không gian hợp tác, thu hút nguồn lực đầu tư và nâng cao vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế.
Có thể khẳng định, từ khi chính thức gia nhập ASEAN năm 1995, hành trình 30 năm qua đã chứng kiến vai trò của Việt Nam chuyển mình “từ theo kịp đến tiến cùng” ASEAN. Từ một quốc gia bước ra khỏi khó khăn thời kỳ đổi mới, Việt Nam đã vươn lên thành một trong những thành viên năng động và có ảnh hưởng nhất của ASEAN.
Trong bối cảnh chuyển dịch năng lượng toàn cầu đang diễn ra mạnh mẽ, việc thúc đẩy hợp tác năng lượng sạch, kết nối lưới điện và phát triển thị trường điện khu vực không chỉ là xu thế tất yếu mà còn là cơ hội để Việt Nam khẳng định vai trò, vị thế trong ASEAN.
Những thành tựu và đóng góp nổi bật của Việt Nam không chỉ làm giàu thêm thành công chung của ASEAN, mà còn giúp Việt Nam trở thành một trụ cột vững chắc của khối. Việt Nam khẳng định niềm tin mạnh mẽ vào tinh thần đoàn kết, hợp tác và giá trị chiến lược của ASEAN, đồng thời cam kết sẽ tiếp tục là thành viên chủ động, tích cực và trách nhiệm trong xây dựng Cộng đồng ASEAN đoàn kết, bao trùm, tự cường.
