Miếu thờ thần Cá Voi nép dưới những tán cây cổ thụ, bên dòng kênh giữa đồng quê Dã Lê Thượng. Ảnh: Minh Tân
Vị thần biển giữa làng đồi
Ở những làng chài ven biển miền Trung, tục thờ thần Nam Hải, hay còn gọi là thần Cá Voi, gắn với niềm tin của ngư dân về sự che chở giữa sóng gió. Thế nhưng, cách biển một khoảng xa, giữa vùng đất có đồi núi, ruộng đồng, người dân Dã Lê Thượng vẫn thành kính thờ phụng vị thần vốn gắn với đại dương. Ngôi miếu nhỏ giữa làng và những nghi lễ được duy trì qua năm tháng là dấu nối đặc biệt giữa vùng quê này với văn hóa biển.
Dã Lê Thượng có nguồn gốc từ làng Dã Lê Chánh, nay thuộc phường Vĩ Dạ, TP Huế. Bên trái chùa cổ An Khánh ở Dã Lê Chánh hiện vẫn còn dấu tích nền gạch của một ngôi miếu thờ thần Nam Hải. Đây từng là nơi thờ phụng có vị trí quan trọng trong đời sống tín ngưỡng của cư dân Dã Lê. Tuy nhiên, vì sao người dân nơi đây thờ thần Cá Voi vẫn là câu hỏi chưa có lời giải thấu đáo.
Theo sổ bộ làng, năm Chánh Hòa thứ 12 (1691), thôn Dã Lê Thượng hình thành khi một bộ phận cư dân ở phía tây nam làng gốc được lập sổ đinh, xây dựng cơ cấu thôn mới. Cùng với quá trình định cư, người dân từng bước kiến lập những thiết chế tín ngưỡng riêng, trong đó có miếu thờ thần Cá Voi.
Những lễ vật dâng thần Nam Hải được người dân chuẩn bị trang trọng, tiếp nối tập tục tín ngưỡng của các thế hệ trước. Ảnh: Minh Tân
Các bậc cao niên trong làng vẫn truyền lại câu chuyện rằng, thuở mới chia dân lập thôn, một trận lụt đã đưa con cá voi nhỏ trôi vào làng. Tin rằng vị thần biển tìm đến vùng đất mới để che chở cho dân cư, người làng lập miếu thờ phụng giữa cánh đồng, bên dòng kênh lớn.
Câu chuyện ấy được lưu truyền qua nhiều thế hệ, như một cách người xưa lý giải sự hiện diện của vị thần biển trên vùng đất xa biển. Dẫu chưa thể xem đó là căn cứ xác định nguồn gốc tục thờ, truyền thuyết vẫn cho thấy niềm tin mà người dân gửi gắm vào vị thần được cho là mang lại bình an.
Sống gần miếu Cá Voi, cụ Nguyễn Văn Lọt, năm nay tròn 100 tuổi, vẫn nhớ những câu chuyện được các thế hệ trước kể lại: “Các cụ xưa kể lại là nhờ có thần Cá Voi mà Thượng thôn ngày càng phát triển, dân cư ngày một đông. Nhớ ơn thần, dân làng tổ chức tạ ơn vào lúc nước nổi và cầu an khi Xuân về”.
Lời kể của cụ Lọt đưa câu chuyện về vị thần biển trở lại với đời sống của một làng quê. Ở Dã Lê Thượng, niềm tin vào thần Cá Voi không chỉ gắn với chuyện lập miếu thuở trước mà còn đi cùng những lo toan thường nhật của người dân: Mong xóm làng bình yên, cuộc sống thuận hòa, việc mưu sinh trên sông nước được suôn sẻ.
Dã Lê Thượng có đồng ruộng, sông nước, lại có cả đồi núi. Người dân từ lâu vừa làm nông, vừa mưu sinh bằng những sản vật núi rừng, được đúc kết trong câu thành ngữ dân gian “than, chổi, củi, lá vằng”. Trong không gian sinh kế ấy, tục thờ thần Cá Voi tồn tại bên cạnh những tín ngưỡng khác, mang theo dấu ấn văn hóa của cư dân miền duyên hải đến một vùng đất có điều kiện sống khác biệt.
Đầu Xuân cầu an, cuối Thu tạ ơn
Nếu ngôi miếu lưu giữ ký ức về buổi đầu hình thành thôn, thì những nghi lễ hằng năm là cách người dân tiếp tục gìn giữ tín ngưỡng của cha ông trong đời sống hiện tại.
Ngày 16 tháng Giêng âm lịch, người dân xóm Vạn, nơi có miếu thờ thần Cá Voi, lại cùng nhau tổ chức lễ cầu an, cầu ngư. Lệ tục ấy được các thế hệ nối tiếp, mở đầu một năm mới với mong ước bình an trong cuộc sống và công việc mưu sinh.
Trong các lễ vật dâng cúng, chiếc thuyền giấy trang trí tàn lọng, cờ quạt luôn giữ vị trí đặc biệt. Thuyền được đặt phía trước, ở vị trí cao hơn các phẩm vật khác. Khi nghi lễ kết thúc, những đồ mã còn lại được hóa, riêng chiếc thuyền được mang ra thả xuống dòng kênh. Người dân cố gắng đẩy cho thuyền trôi thật xa, gửi theo đó ước vọng bình an trên những chuyến đi sông, đi nước.
Chiếc thuyền giấy được thả xuống dòng kênh sau lễ cầu an đầu Xuân, gửi gắm ước vọng bình yên trên sông nước. Ảnh: Minh Tân
Ông Nguyễn Văn Muối, trưởng xóm Vạn, cho biết các nghi thức được bà con gìn giữ theo cách thức mà những thế hệ trước truyền lại. Theo tục lệ xưa, sau lễ cúng này, người dân mới bắt đầu công việc mưu sinh trên sông nước trong năm mới.
Chiếc thuyền giấy vì thế không chỉ là một lễ vật dâng cúng. Trong không gian tín ngưỡng của Dã Lê Thượng, hình ảnh ấy còn gợi nhắc mối gắn bó lâu đời giữa người dân với dòng nước, nơi vừa đem lại nguồn sống, vừa tiềm ẩn những bất trắc. Từ biển cả đến kênh rạch làng quê, niềm mong cầu được chở che vẫn được gửi gắm qua những nghi thức truyền đời.
Đến cuối Thu, khi công việc đồng áng, nương rẫy đã xong, nước nổi tràn khắp cánh đồng, người dân lại tổ chức hội đua ghe gắn với nghi lễ tạ ơn thần Cá Voi. Trước cuộc đua, dân làng làm lễ tại miếu, rồi dựng một chiếc phướng đỏ, gợi hình ảnh những lá phướng quen thuộc của cư dân vùng đầm phá, ven biển. Những chiếc ghe được đưa xuống nước, mở đầu cuộc vui của cả làng.
Cụ Nguyễn Viết Trí, trưởng làng Dã Lê Thượng, nhớ lại: “Ngày trước, bà con đua ghe đan bằng tre thôi. Tham gia đua có người già, có người trẻ, có nam, có nữ để mọi người cùng hòa đồng cho ngày tạ ơn thần Cá Voi”.
Qua lời kể của cụ Trí, hội đua ghe hiện lên như một sinh hoạt gắn với nhịp sống của làng quê mỗi mùa nước nổi. Những chiếc ghe đan bằng tre thuở trước không chỉ phục vụ cuộc đua mà còn gợi lại một thời đời sống cư dân gắn chặt với sông nước. Người già, người trẻ, nam và nữ cùng tham gia, để ngày tạ ơn thần trở thành dịp chung của cộng đồng.
Hội đua ghe diễn ra giữa vùng đồng ruộng ngập nước, góp phần gìn giữ nét sinh hoạt văn hóa cộng đồng ở Dã Lê Thượng. Ảnh: Minh Tân
Lễ cầu an đầu Xuân và hội đua ghe cuối Thu diễn ra ở hai thời điểm khác nhau, nhưng cùng hướng về vị thần được người dân phụng thờ. Một nghi lễ gửi gắm mong ước bình an trước khi bắt đầu công việc mưu sinh; một nghi lễ tạ ơn khi mùa vụ đã qua, nước nổi về đồng. Tín ngưỡng vì thế không tách rời đời sống, mà hiện diện trong nhịp lao động và sinh hoạt của người dân.
Ở các làng chài ven biển miền Trung, thần Nam Hải thường được ngư dân tôn kính với mong ước được che chở giữa sóng gió. Còn tại Dã Lê Thượng, vị thần ấy được phụng thờ giữa đồi núi, ruộng đồng và những dòng kênh. Không gian thực hành tín ngưỡng có thể khác, nhưng niềm tin về sự bình an vẫn được người dân gìn giữ qua các nghi lễ và tập tục dân gian.
“Ký ức biển” ở Dã Lê Thượng vì thế không chỉ nằm trong câu chuyện truyền khẩu về con cá voi trôi vào làng hay ngôi miếu thờ thần Nam Hải. Ký ức ấy còn hiện diện trong chiếc thuyền giấy được thả xuống kênh mỗi độ xuân về, trong tiếng gọi nhau vào hội đua ghe khi nước nổi, và trong lời kể của những người cao tuổi về tập tục cha ông.
Giữa một làng quê không giáp biển, những sinh hoạt ấy vẫn âm thầm nối các thế hệ với nhau, lưu giữ một dấu ấn văn hóa riêng của Dã Lê Thượng. Từ ký ức của người xưa đến đời sống hôm nay, vị thần biển vẫn có chỗ đứng trong tâm thức cộng đồng, như một phần di sản tinh thần được trao truyền qua năm tháng.
