Vì sao Iran giữ vị trí quan trọng trong thị trường dầu mỏ toàn cầu?

"Mắt xích" quan trọng trong nguồn cung năng lượng thế giới

Iran từ lâu được xem là một trong những quốc gia giữ vai trò đáng kể trong thị trường dầu mỏ toàn cầu. Là thành viên của Tổ chức Các nước Xuất khẩu Dầu mỏ (OPEC), Iran hiện là nhà sản xuất dầu lớn thứ tư trong khối, với sản lượng hơn 3 triệu thùng/ngày tính đến tháng 1/2026.

Không chỉ sở hữu trữ lượng dầu mỏ lớn, Iran còn nằm tại vị trí địa chiến lược quan trọng khi có đường bờ biển giáp eo biển Hormuz, tuyến hàng hải được coi là huyết mạch của thương mại năng lượng toàn cầu. 

Theo dữ liệu của Công ty tư vấn năng lượng Kpler, trong năm 2025, hơn 14 triệu thùng dầu mỗi ngày được vận chuyển qua eo biển Hormuz, tương đương khoảng một phần ba tổng lượng dầu thô xuất khẩu bằng đường biển trên toàn cầu.

Phần lớn lượng dầu này được xuất khẩu từ các quốc gia vùng Vịnh như Saudi Arabia, Iraq, Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE), Kuwait và Qatar. Những nước này giữ vai trò trong hoạt động xuất khẩu dầu khí của thế giới. Khoảng 3/4 lượng dầu đi qua tuyến đường này được vận chuyển tới các nền kinh tế lớn ở châu Á như Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản và Hàn Quốc. Riêng Trung Quốc, nền kinh tế lớn thứ hai thế giới, nhận khoảng một nửa lượng dầu nhập khẩu thông qua eo biển Hormuz.

Chính vì vậy, bất kỳ biến động nào tại khu vực này đều có thể tác động trực tiếp tới nguồn cung năng lượng và thị trường dầu mỏ toàn cầu.

Những lo ngại đó càng gia tăng sau cuộc tấn công phối hợp của Mỹ và Israel nhằm vào Iran. Theo nhiều chuyên gia, diễn biến này làm dấy lên nguy cơ gián đoạn nghiêm trọng nguồn cung dầu tại Trung Đông. Trong kịch bản xấu nhất, điều này có thể kéo theo suy thoái kinh tế toàn cầu.

Ông Bob McNally, Chủ tịch Công ty Rapidan Energy cho rằng, thị trường dầu mỏ trong nhiều năm qua thường không đánh giá đầy đủ rủi ro địa chính trị tại Trung Đông. 

Ông McNally cảnh báo rằng nếu eo biển Hormuz bị phong tỏa trong thời gian dài, nguy cơ suy thoái kinh tế toàn cầu là điều khó tránh khỏi.

Hiện nay, phần lớn công suất dự phòng của nguồn cung dầu thế giới tập trung tại các quốc gia vùng Vịnh. Tuy nhiên, trong trường hợp eo biển Hormuz bị đóng cửa, nguồn cung này sẽ khó có thể tiếp cận thị trường quốc tế.

Ngoài dầu mỏ, khoảng 20% lượng khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) xuất khẩu của thế giới cũng đi qua tuyến đường này, chủ yếu từ Qatar. Trong kịch bản khủng hoảng tại eo biển Hormuz, nguồn cung năng lượng toàn cầu sẽ chịu áp lực lớn và khó có thể được thay thế trong ngắn hạn.

Vì sao dầu mỏ Iran khó có thể thay thế?

Bên cạnh yếu tố địa chính trị và vị trí địa lý, đặc tính hóa học của dầu thô Iran cũng là nguyên nhân khiến nguồn cung này khó thay thế trên thị trường.

Dầu thô không phải là một chất lỏng đồng nhất mà được cấu thành từ nhiều loại phân tử hydrocarbon khác nhau, gồm các nguyên tử carbon và hydro liên kết theo nhiều cấu trúc khác nhau. Thành phần của dầu thô vì vậy có sự khác biệt đáng kể giữa các mỏ khai thác.

Các chuỗi phân tử ngắn và nhẹ thường tạo ra xăng và nhiên liệu hàng không khi được tinh chế, trong khi các chuỗi phân tử dài và nặng đòi hỏi nhiều công đoạn xử lý hơn, tốn kém hơn và thường chỉ tạo ra các sản phẩm giá trị thấp như nhựa đường hoặc dầu nhiên liệu.

Trong quá trình chế biến, dầu thô được đưa vào tháp chưng cất tại các nhà máy lọc dầu để phân tách các thành phần dựa trên nhiệt độ sôi. Các phân tử nhẹ bay lên phía trên và tạo ra các loại nhiên liệu có giá trị cao, trong khi các thành phần nặng hơn lắng xuống phía dưới. Vì vậy, các nhà máy lọc dầu luôn tìm cách tối đa hóa tỷ lệ các sản phẩm có giá trị cao.

Theo các chuyên gia, hai yếu tố quan trọng nhất quyết định giá trị của dầu thô là mật độ và hàm lượng lưu huỳnh. Các loại dầu vừa nhẹ vừa có hàm lượng lưu huỳnh thấp thường được định giá cao hơn vì giúp sản xuất xăng và dầu diesel hiệu quả hơn.

Mật độ dầu được đo bằng chỉ số API gravity do Viện Dầu mỏ Mỹ (API) xây dựng. Dầu Iranian Light có chỉ số API từ khoảng 33 đến 36 độ, nằm trong nhóm dầu có chất lượng tốt và được nhiều nhà máy lọc dầu ưa chuộng.

Loại dầu này cũng có hàm lượng lưu huỳnh khoảng 1,36 - 1,5%, được xếp vào nhóm dầu “ngọt”. Khi tinh chế, dầu Iranian Light có thể tạo ra khoảng 20% các phân đoạn nhẹ và khoảng 50% các sản phẩm chưng cất trung bình, bao gồm dầu diesel và nhiên liệu hàng không, những sản phẩm có giá trị cao trên thị trường năng lượng.

Nhờ tỷ lệ chuyển hóa gần 70% thành các loại nhiên liệu có giá trị, nguồn cung dầu từ Iran được đánh giá là phù hợp với nhiều nhà máy lọc dầu có mức độ phức tạp trung bình, đặc biệt tại châu Á.

Hàm lượng lưu huỳnh trong dầu cũng ảnh hưởng lớn tới chi phí xử lý. Dầu có hàm lượng lưu huỳnh cao khi đốt cháy sẽ giải phóng sulfur dioxide, một chất gây ô nhiễm môi trường và có thể dẫn tới mưa axit. Vì vậy, các nhà máy lọc dầu phải áp dụng công nghệ khử lưu huỳnh bằng hydro để loại bỏ tạp chất này.

Quy trình trên đòi hỏi đầu tư lớn vào thiết bị chuyên dụng, khiến các loại dầu có hàm lượng lưu huỳnh thấp như Iranian Light trở nên hấp dẫn hơn đối với nhiều nhà máy lọc dầu.

Trong khi đó, các nguồn dầu thay thế đều tồn tại những hạn chế nhất định. Dầu WTI của Mỹ tuy nhẹ và gần như không chứa lưu huỳnh nhưng lại tạo ra tỷ lệ cao hơn các sản phẩm có giá trị thấp như naphta. Ngược lại, dầu thô Venezuela thuộc nhóm cực nặng với chỉ số API chỉ khoảng 8 - 10 độ, khiến việc vận chuyển và tinh chế trở nên phức tạp hơn.

Do đó, khi nguồn cung dầu từ Iran bị gián đoạn, các nhà máy lọc dầu thường gặp khó khăn trong việc tìm kiếm nguồn thay thế có đặc tính tương đương.

Trong bối cảnh tình hình tại Trung Đông trở nên căng thẳng, giá dầu đã tăng mạnh trên thị trường quốc tế. Có thời điểm giá dầu vượt 115 USD/thùng, mức cao nhất kể từ khi xung đột Nga - Ukraine bùng phát năm 2022.

Một số tổ chức tài chính quốc tế cảnh báo nếu gián đoạn nguồn cung kéo dài trong khoảng một tháng, giá dầu có thể vượt mức kỷ lục 145 USD/thùng. Nếu tình trạng này kéo dài ba tháng, giá dầu thậm chí có thể tăng lên khoảng 185 USD/thùng, gây ra những tác động nghiêm trọng đối với kinh tế toàn cầu.

Trong bối cảnh đó, vai trò của Iran trong thị trường dầu mỏ thế giới tiếp tục được xem là yếu tố then chốt có thể ảnh hưởng trực tiếp tới ổn định năng lượng và triển vọng kinh tế toàn cầu.