Tròn 50 năm kể từ ngày thành phố Sài Gòn - Gia Định chính thức vinh dự mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh (2/7/1976 - 2/7/2026), TP. Hồ Chí Minh đã không ngừng khẳng định vai trò đầu tàu kinh tế, trung tâm đổi mới sáng tạo và cực tăng trưởng quan trọng của cả nước.

Nếu như những giai đoạn đầu sau ngày thống nhất, động lực phát triển của thành phố chủ yếu dựa trên công nghiệp, thương mại và nguồn lao động dồi dào, thì đến nay, trước yêu cầu của kỷ nguyên số và cuộc cạnh tranh toàn cầu về công nghệ, mô hình tăng trưởng của Thành phố đang chuyển mạnh sang dựa trên tri thức, khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Đây không chỉ là xu hướng tất yếu mà còn là điều kiện để TP. Hồ Chí Minh tạo lập lợi thế cạnh tranh mới, hiện thực hóa mục tiêu trở thành trung tâm tài chính, khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo của khu vực. Nhân dịp kỷ niệm 50 năm thành phố mang tên Bác, phóng viên Báo Công Thương đã có cuộc trao đổi với TS. Nguyễn Thanh Quang, Giám đốc Trung tâm Khoa học và Công nghệ Liên ngành (Viện Nghiên cứu Giáo dục Phát triển bền vững), về những bước chuyển mang tính chiến lược và các nền tảng để TP. Hồ Chí Minh bứt phá trong kỷ nguyên phát triển mới.

Bước ngoặt chuyển dịch mạnh mẽ của mô hình tăng trưởng

- Sau 50 năm vinh dự mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh, TP. Hồ Chí Minh đang chuyển từ mô hình tăng trưởng dựa vào nguồn lực truyền thống sang phát triển dựa trên tri thức và đổi mới sáng tạo. Theo ông, đâu là bước chuyển mang tính bước ngoặt giúp thành phố tạo dựng vị thế trung tâm khoa học - công nghệ của cả nước?

- TS. Nguyễn Thanh Quang: Nếu như 30 năm trước, thành công của TP. Hồ Chí Minh được đo bằng số lượng các khu chế xuất, khu công nghiệp lấp đầy bởi hàng trăm ngàn công nhân may mặc, giày da... thì hôm nay, sau 50 năm, thành công của thành phố mang tên Bác được định nghĩa bằng số lượng các phát minh, các thiết kế vi mạch, các thuật toán AI và số lượng các quỹ đầu tư mạo hiểm quốc tế chọn nơi đây làm bến đỗ.

Chúng ta đã chính thức bước qua thời kỳ “bán sức lao động và tài nguyên” để bước vào kỷ nguyên “bán giải pháp công nghệ và chất xám”. Hay có thể nói, sự chuyển dịch từ “thâm dụng cơ bắp” sang “thâm dụng trí thức” là bước chuyển mình mang tính bước ngoặt giúp TP. Hồ Chí Minh tạo dựng vị thế mới, trở thành trung tâm khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo của cả nước.

Sự dịch chuyển mô hình tăng trưởng từ “thâm dụng cơ bắp” sang “thâm dụng tri thức” này được thể hiện rõ nét nhất qua sự thay đổi cấu trúc kinh tế tại các vùng lõi công nghệ cao. Trong đó, Khu Công nghệ cao TP. Hồ Chí Minh đóng vai trò là hạt nhân và là minh chứng sống động nhất cho bước chuyển mình này.

So với những khu công nghiệp truyền thống với quỹ đất lớn; với quy mô khá khiêm tốn, khu công nghệ cao này lại đóng góp lũy kế kim ngạch xuất khẩu công nghệ cao lên đến gần 30% cho toàn thành phố. Nơi đây đã trở thành “bản doanh” của những siêu tập đoàn công nghệ tỷ USD như Samsung, Jabil, Sonion, và đặc biệt là Intel với dự án nhà máy lắp ráp, kiểm định chip lớn nhất trong hệ thống toàn cầu của họ. Sự hiện diện của các “ông lớn” này không chỉ mang lại giá trị xuất khẩu khổng lồ mà quan trọng hơn, đã chính thức định vị TP. Hồ Chí Minh trên bản đồ chuỗi cung ứng công nghệ cao toàn cầu.

Không dừng lại ở việc gia công thô, TP. Hồ Chí Minh đang chủ động nắm bắt làn sóng dịch chuyển chuỗi cung ứng bán dẫn để tiến sâu vào các công đoạn có giá trị gia tăng cực cao. Việc thành lập Trung tâm Đào tạo Thiết kế Vi mạch tại khu công nghệ cao thành phố, thông qua hợp tác trực tiếp với các tập đoàn phần mềm thiết kế chip hàng đầu thế giới như Synopsys và Cadence, là một bước đi chiến lược. Tại đây, các kỹ sư Việt Nam thay vì làm thuê, đã và đang trực tiếp tham gia thiết kế những bộ vi mạch phức tạp cho thị trường quốc tế.

Ngoài ra, việc tích cực triển khai Nghị quyết 98/2023/QH15 và vận dụng tối đa quyền tự quyết để ban hành Nghị quyết 19/2023/NQ-HĐND, TP. Hồ Chí Minh đã tạo ra một cuộc cách mạng mang tính đột phá giúp "cởi trói" cho các chuyên gia, nhà khoa học khỏi những thủ tục hành chính phức tạp.

Các cơ chế hỗ trợ không tương xứng cũng được thay thế bởi mức thù lao tăng mạnh và những cơ chế đãi ngộ vượt trội cũng là yếu tố thu hút lực lượng các chuyên gia, nhà khoa học trong khu vực. Bên cạnh đó, việc hình thành “vùng xanh thuế” đã biến TP. Hồ Chí Minh trở thành “thiên đường” đối với các nhà khởi nghiệp, đặc biệt là những dự án khởi nghiệp đổi mới sáng tạo. Từ đó, kích thích dòng vốn đầu tư mạo hiểm đổ về mạnh mẽ.

- TP. Hồ Chí Minh đang triển khai nhiều chủ trương lớn về chuyển đổi số, phát triển kinh tế số, trung tâm tài chính quốc tế và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Theo ông, khoa học và công nghệ sẽ đóng vai trò như thế nào trong việc hiện thực hóa những mục tiêu này, đặc biệt trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt giữa các đô thị lớn trong khu vực?

- TS. Nguyễn Thanh Quang: Trong hành trình hiện thực hóa những mục tiêu từ chuyển đổi số toàn diện, phát triển kinh tế số, xây dựng Trung tâm Tài chính Quốc tế cho đến kiến tạo hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, khoa học - công nghệ không còn đóng vai trò của một ngành kinh tế kỹ thuật độc lập hay một công cụ hỗ trợ thuần túy. Thay vào đó, khoa học - công nghệ đã dịch chuyển trở thành “hệ điều hành cốt lõi” và “bộ gia tốc chiến lược” quyết định sự thành bại của toàn bộ các chủ trương lớn này.

Các chuyên gia khoa học - công nghệ chính là lực lượng sản xuất trực tiếp. Những phát minh công nghệ mới không chỉ giúp tối ưu hóa quy trình kỹ thuật, tự động hóa dây chuyền sản xuất, thúc đẩy mô hình kinh tế tuần hoàn, mà còn tái cấu trúc toàn diện phương thức vận hành và quản lý.

Song song đó, thị trường tài chính hiện đại ngày nay không còn được định nghĩa bằng những sàn giao dịch vật lý hay những tòa cao ốc đơn thuần, mà được định hình bởi tốc độ của các thuật toán, năng lực xử lý dữ liệu lớn (Big Data), blockchain và hạ tầng an ninh mạng bảo mật tuyệt đối. Do đó, Công nghệ tài chính sẽ đóng vai trò cốt lõi thúc đẩy cho mục tiêu xây dựng một trung tâm tài chính quốc tế tầm cỡ tại TP. Hồ Chí Minh.

Nói cách khác, khoa học, công nghệ chính là động lực mạnh mẽ nhất giúp Thành phố đi tắt đón đầu, thiết lập một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo toàn diện, đưa đô thị mang tên Bác bước vào kỷ nguyên phát triển bền vững dựa trên nền tảng tri thức khoa học và công nghệ.

Đầu tàu kinh tế phải trở thành đầu tàu tri thức

- Nghị quyết 57-NQ/TW xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực phát triển mới của đất nước. Theo ông, TP. Hồ Chí Minh cần ưu tiên những lĩnh vực nào để tạo ra các đột phá mang dấu ấn riêng, xứng đáng với vai trò đầu tàu đổi mới sáng tạo của Việt Nam?

- TS. Nguyễn Thanh Quang: Trên tinh thần của Nghị quyết 57-NQ/TW và các định hướng chiến lược của Thành ủy, phân tích yếu tố nội lực riêng biệt và cơ chế đặc thù từ Nghị quyết 98. Theo tôi, để không bị “hòa lẫn” và xứng đáng với vai trò đầu tàu, TP. Hồ Chí Minh cần ưu tiên dồn lực vào 4 mũi nhọn mang tính chiến lược và có lợi thế cốt lõi: Công nghệ vi mạch bán dẫn; trí tuệ nhân tạo (AI) và dữ liệu lớn; công nghệ sinh học và Y tế kỹ thuật cao; công nghệ tài chính (Fintech) & Blockchain. Để hiện thực hóa mục tiêu xây dựng trung tâm tài chính quốc tế, đây sẽ là yếu tố chiến lược để TP. Hồ Chí Minh đủ sức cạnh tranh và vươn mình cùng các trung tâm tài chính lớn hiện nay như Singapore hay Hồng Kông (Trung Quốc)...

- Nhìn về tương lai, để TP. Hồ Chí Minh thực sự trở thành đô thị đổi mới sáng tạo hàng đầu châu Á, thành phố cần bắt đầu từ những nền tảng nào ngay từ hôm nay, thưa ông?

- TS. Nguyễn Thanh Quang: Để hiện thực hóa tầm nhìn dài hạn đến năm 2030 và hướng tới năm 2045, ngay từ cột mốc ý nghĩa của năm 2026 này, TP. Hồ Chí Minh cần tập trung gia cố vững chắc ba trụ cột nền tảng cốt lõi.

Trước hết, kiến tạo một thể chế vượt trội để trở thành một "Thành phố thử nghiệm" (Sandbox City). Thành phố phải tận dụng tối đa, đồng thời chủ động kiến nghị kéo dài và mở rộng các cơ chế đặc thù, biến nơi đây thành một "vùng xanh về thể chế", nơi các mô hình kinh doanh mới và công nghệ tiên phong dù chưa có luật định vẫn được phép vận hành thử nghiệm trong môi trường có kiểm soát.

Trụ cột thứ hai là tối ưu hóa hạ tầng số và hạ tầng dùng chung bằng việc xây dựng trung tâm dữ liệu (Data Center) đạt chuẩn quốc tế, mở kho dữ liệu dùng chung của chính quyền cho cộng đồng công nghệ khai thác, đồng thời đầu tư mạnh mẽ vào các phòng thí nghiệm dùng chung (Shared Labs) tại Khu Công nghệ cao và Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh để hỗ trợ các doanh nghiệp nhỏ và startup nghiên cứu mà không bị gánh nặng chi phí thiết bị.

Trụ cột quyết định sau cùng chính là phát triển nguồn nhân lực toàn cầu. Xác định con người là nhân tố định đoạt thành bại, Thành phố cần thực thi ngay chính sách đãi ngộ toàn diện, không chỉ thu hút chuyên gia trong nước mà còn áp dụng các cơ chế ưu đãi đặc biệt về thị thực (visa), nhà ở, môi trường sống và chính sách thuế để "giữ chân" các tài năng quốc tế và kiều bào về cống hiến.

- Trân trọng cảm ơn ông!

TS. Nguyễn Thanh Quang nhấn mạnh, nửa thế kỷ trước, thành phố Sài Gòn - Gia Định chính thức vinh dự mang tên Bác với sứ mệnh lịch sử là phục hồi, hàn gắn và phát triển kinh tế sau chiến tranh. Giờ đây, hướng tới kỷ niệm 50 năm ngày mang tên Người, TP. Hồ Chí Minh lại đứng trước một sứ mệnh lịch sử mới mang tầm vóc thời đại: Trở thành biểu tượng bền vững của một Việt Nam tự cường và thịnh vượng, đi đầu bước vào kỷ nguyên bứt phá thông qua sức mạnh của tri thức, khoa học, công nghệ và tinh thần đổi mới sáng tạo không ngừng nghỉ.